Dvogodišnji podaci građanskih merenja kvaliteta vazduha ukazuju na ozbiljan problem koji zvanični izveštaji i dalje ignorišu. Vreme je za akciju.
Građanska merenja sa Klimerko senzora u 2024. i 2025. godini pokazuju da Vrbas ima nivo zagađenja poput gradova koji su u zvaničnim izveštajima označeni kao gradovi sa zagađenjem vazduha treće kategorije, što znači prekomerno zagađenje. Vrbas se čak 33 puta u 2024. godini našao među 10 najzagađenijih gradova u Srbiji, u 2025. godini 17 puta.
Posledica ovakog nemara su veoma ozbiljne!
To bi značilo da se svakih 4 do 5 dana u opštini Vrbas dogodi smrt koja bi mogla biti direktno povezana sa zagađenim vazduhom!
Građanska merenja pokazuju stvarnu sliku
Od 2023. godine, četiri Klimerko stanice u Vrbasu (u centru grada, naselju Vinogradi i dve lokacije u Starom Vrbasu) kontinuirano mere koncentracije PM1, PM2.5 i PM10 čestica. Ovako dobijeni podaci u gradovima koji imaju i SEPA merne stanice, pokazuju značajnu korelaciju sa zvaničnim podacima, što ukazuje na pouzdanost podataka i ozbiljnost zagađenja u Vrbasu.
Nedostaju podaci iz naseljenih mesta u opštini Vrbas jer nemamo instalirane Klimerko merne stanice što bi mogao da bude jedan od narednih koraka civilnog sektora i građana u narednom periodu.
Dnevni proseci PM10 čestica u Vrbasu 2024./2025. godine
Ključni rezultati (proseci sa četiri stanice):
| Godina |
Dana sa PM10 > 50 µg/m³ (dozvoljeno max 35/god.) |
Godišnji prosek PM10 | Godišnji prosek PM2.5 |
|---|---|---|---|
| 2024. | 73 | 30.9 µg/m³ | 25.3 µg/m³ |
| 2025. | 61 | 28.9 µg/m³ | 21.9 µg/m³ |
Rezultati su uporedivi ili gori od zvaničnih podataka za Novi Sad, Pančevo, Užice ili Suboticu, koji su klasifikovani kao prekomerno zagađeni (III kategorija).
Evo detaljnog poređenja rezultata građanskih merenja u Vrbasu (Klimerko podaci za 2024. i 2025.) sa zvaničnim podacima iz SEPA Godišnjeg izveštaja o kvalitetu vazduha u Srbiji za 2023. godinu.
| Grad / Lokacija | Godina | Godišnji prosek PM10 (µg/m³) | Broj dana >50 µg/m³ | Kategorija (2023) | Napomena |
|---|---|---|---|---|---|
| Vrbas (Klimkerko, prosečno sa 4 stanice) | 2024 | 30.9 | 73 | (nema stanice) | Prekoračen broj dana ×2 |
| Vrbas (Klimkerko) | 2025 | 28.9 | 61 | (nema stanice) | Prekoračen broj dana na svim lokacijama |
| Novi Sad (aglomeracija) | 2023 | 25–34 (po stanicama) | 7–59 | III | Prekoračen broj dana na nekim lokacijama |
| Pančevo (aglomeracija) | 2023 | 30–34 | 40–63 | III | Slično Vrbasu 2024 po broju dana |
| Subotica | 2023 | 35 | 50–53 | III (zona) | Sličan godišnji prosek kao Vrbas |
| Sombor | 2023 | 25–31 | 17–52 | III (zona) | Niži broj dana od Vrbasa 2024 |
| Valjevo | 2023 | 48–60 | 122–149 | III | Najgore u Srbiji |
| Užice | 2023 | 33–41 | 58–67 | III | Sličan prosek, manje dana od Vrbasa 2024 |
| Beograd (najgore lokacije) | 2023 | 35–43 | 65–100 | III | Više dana od Vrbasa, ali sličan prosek |
| Zrenjanin | 2023 | 30 | 28 | I | Bolje od Vrbasa |
Ekstremni dani u 2025. godini
Vrbas se više puta popeo na sam vrh liste najzagađenijih gradova u Srbiji po PM10:
● februar – 7. mesto (140 μg/m³)
Ukupno 17 puta u toku 2025. godine smo se našli u prvih 10 najzagađenijih gradova Srbije! Prethodne godine je situacija bila mnogo gora jer smo čak 33 puta mogli da se poredimo sa najzagađenijim gradovima Srbije. To je i više nego osnovan razlog da je u Vrbasu neophodna SEPA merna stanica.
Dodatni ozbiljan problem – GRADSKA DEPONIJA
Projekat degazacije deponije (sakupljanje i kontrolisano spaljivanje ili iskorišćavanje deponijskog gasa) nije u planu, niti postoje konkretni koraci ka njegovoj realizaciji.
Zdravstveni uticaj: "nevidljivi ubica"
Deca su posebno ugrožena – prema istim podacima, procenjuje se da zagađenje vazduha izaziva oko 800 prevremenih smrtnih slučajeva dece i adolescenata godišnje u Srbiji, što bi za Vrbas značilo rizik od 4 takva smrtna ishoda svake godine.
Zašto nemamo zvanične podatke?
Zakon o zaštiti vazduha jasno nalaže da lokalne samouprave moraju postaviti mernu stanicu u oblastima koje su ugrožene zagađenjem. Uprkos, zvanično potvrđenom, ozbiljnom negativnom uticaju industrije na stanje životne sredine i blizine gradskog jezgra industrijskoj zoni, opština Vrbas još uvek nema nijednu referentnu automatsku stanicu SEPA (Serbia's Environmental Protection Agency). Bez nje, grad će nastaviti da se klasifikuje kao područje sa čistim vazduhom. Posledice će ostati.
Lokalne samouprave u Srbiji često, kao razlog za nepostavljanje mernih stanica, navode nedostatak sredstava. Međutim, primeri iz prakse pokazuju da je to samo izgovor za nebrigu.
U Vršcu je automatska stanica za kontrolu kvaliteta vazduha postavljena još 2020. godine.
Opština Jagodina je ove godine uspela da postavi svoju prvu SEPA stanicu uz minimalne troškove, koristeći lokalne resurse i podršku Ministarstva zaštite životne sredine.
Pravne obaveze koje se ne poštuju
● Sprečavanje i sanacija požara na deponiji (Zakon o zaštiti vazduha + Zakon o upravljanju otpadom)
Borba za čist vazduh u Vrbasu
Zagađenje vazduha u Vrbasu predstavlja ozbiljan i dugotrajan problem koji direktno ugrožava zdravlje građana, kvalitet života i budućnost lokalne zajednice. Godinama unazad svedoci smo povećanog broja dana sa ekstremnim zagađenjem, bez adekvatnog institucionalnog odgovora, sistemskog praćenja i konkretnih mera.
Zato je neophodno da se ovaj problem više ne ignoriše!
Poziv na zajedničku akciju
Pozivamo građane, organizacije civilnog društva i sve odgovorne institucije da se aktivno uključe u borbu za čistiji vazduh u Vrbasu. Ova akcija nije politička niti partikularna – ona je nužna kako bi se stvorili osnovni uslovi za život u bezbednoj i zdravoj životnoj sredini!
Zahtevamo od Opštine Vrbas i svih nadležnih institucija da se bez daljeg odlaganja preduzmu sledeće konkretne mere:
5. Transparentno i redovno obaveštavanje građana o opasnim danima sa jasnim preporukama.
Čist vazduh nije privilegija već preduslov javnog zdravlja i osnovno ljudsko pravo! Zaštita tog prava je zakonska i moralna obaveza svih nivoa javne vlasti.